Nazilli, Ege Bölgesinin eski yerleşim merkezlerinden biridir. İlk yerleşim yeri Mastavra'dır. Burası Lidya'lılar tarafından kuruldu. Daha sonra buradan bugünkü Pınarbaşı Mahallesi ve Çapahasan mahallesine göçler oldu. Bu iki yerde de bölgenin pazarları kuruldu. Pınarbaşı mahallesinin bulunduğu yere Yukarı Pazarköy, Çapahasan ve Dumlupınar mahallesinin bulunduğu yere ise Aşağı Pazarköy ismi verildi.
Persler İ.Ö. 546'da Lidya'lıları yenerek, Lidya devletine son verdiler.
Sonra Büyük İskender İ.Ö. 344 de Persleri yenerek bu toprakları Makedonya toprakları içerisine kattı. İskender'in ölümünden sonra kurulan Selovkoslar'ın eline geçen bölge daha sonra Roma İmparatorluğu'nun eline geçti. Bu dönemde ekonomik yönden kalkınmalar oldu.
Romalılar döneminde bu bölgede gelişmemiş yerlerde; yerli halk ve köleler için üretim merkezleri kurularak, buraların gelişmesi sağlandı.
Bu dönemde tahıl ekim alanları genişletildi.
Üzüm, incir, zeytin, portakal ve pamuk üretimi yapıldı. Bunların verimlerinin artırılması ve yeni ürünlerin yetiştirilmesi için büyük çabalar gösterildi.
Roma İmparatorluğu İ.S. 395'da Doğu Roma İmparatorluğu ve Batı Roma İmparatorluğu diye ikiye ayrılınca Nazilli, Bizans İmparatorluğu sınırları içerisinde kaldı.
Menderes Vadisi, Bizans yönetiminin siyasi, dini ve kültürel yapılaşmayı başkent İstanbul yönünde yoğunlaştırması bu bölgede ticari ve ekonomik yönden sıkıntılara neden oldu. Bizans döneminde burası Hıristiyanlık inancı yönünden önemli bir bölge haline geldi. Afrodisyas ve Harpasa ( Arpaz ) piskoposluk merkezi oldu.
Selçuklular 1176 yılında Miryakefalon savaşını kazandı.
Bu topraklar Selçukluların eline geçince Nazilli ve çevresinde yeni bir kültür ve uygarlık başladı.
Selçuklular döneminde bu bölgeye Oğuz boylarına bağlı Gökhan, Dağhan, Gedüklü, Haydarlı, Hocabeyli, Toygar, Alanyuntlu, Kireges, Bayındır, Kızıllar gibi Türk oymakları yerleşti.
Bu Türk oymakları dokumacılıkla uğraştıkları için pamuk üretimine önem verdiler. Pamukçuluğu geliştirdiler.
Muğla çevresinde kurulan Menteşe Beyliği 1280 yılında Nazilli ve çevresini ele geçirdi. Daha sonra Aydınoğulları Nazilli'yi kendi topraklarına kattı.
1390 yılında Yıldırım Beyazıt Nazilli ve yöresini Osmanlı topraklarına kattı.
1402 yılında Timur, Yıldırım Beyazıt'ı Ankara savaşında yenince Nazilli ve çevresi Timur'un eline geçti. Daha sonra Timur bu bölgeyi Aydınoğullarına bıkaktı. Çok geçmeden ikinci Murat Anadolu'daki isyanları bastırdıktan sonra Nazilli ve çevresini tekrar Osmanlı egemenliği altına aldı. Nazilli ilçesinde bulunan Arpaz Kalesi (Arpaz Beyler Konağı), 18. yüzyıl Osmanlı dönemi yapıtıdır.
Nazilli İsminin Tarihçesi:
Antik dönemde bugünkü Sultanhisar'da bulunan Nysa (Nisa) kenti anılan tarihlerde çok önemli eğitim ve kültür merkezi konumundaydı. Bu nedenle adı geçen bölgeye Osmanlılar döneminde Nisa İli denmiştir. Nisa İli denilince de Nazilli, Kuyucak, Sultanhisar (Nysa), Bozdoğan, Atça, İsabeyli, Yenipazar, Dalama, Köşk ve Horsunlu akla gelmiştir. Böylece bugün kullanılan Nazilli adı, Osmanlıların bu yöre için kullandıkları Nisa İli'nden Nazilli adı türemiş olduğu varsayılmaktadır.
